بی شک دوانی یکی از برجسته ترین شخصیتهایی است که در دوره پس از حمله مغول به ایران (که سبب انحطاط در فکر و فرهنگ ایران شد) و نیز فاصله مکتب اشراق تا شکل گیری مکتب متعالیه (از سوی صدرالمتالهین) پا به عرصه هستی نهاد. اهمیت دوانی نه تنها بدلیل تالیفات فراوانش است بلکه آنچه سبب امتیاز و برجستگی این شخصیت شده است این است که از نوعی استقلال در تفکر و نوآوری بهره مند است. دوانی علاوه بر آنکه به شارح شیخ اشراق معروف است، بر آثار ابن سینا تسلط کامل داشته و در بسیاری موارد برای تبیین بیانش از سخنان ابن سینا مدد می گیرد و نکته دیگر که در این تحقیق بدان می پردازیم اثر پذیریش از آثار عرفانی است. شاید بتوان گفت مهمترین اندیشه دوانی که مورد توجه متاخرین نیز قرار گرفته است، بیان وی از وحدت وجود است (که خود از آن به ذوق تاله یاد می کند) که علاوه بر آنکه سعی کرده سایر اندیشه هایش با آن همسو باشد، از آن برای اثبات موارد دیگر استفاده کرده است. دوانی در بحث وجود و ماهیت، علت و معلول و... بر اساس ذوق تاله سخن می گوید و نیز در اثبات جنبه های دیگر توحید (توحید در وجوب وجود، تولید افعالی و توحید صفاتی) از آن بهره می برد. از اینرو بدنبال بیان وحدت وجود از منظر دوانی، به ارایه بیانش در اقسام دیگر وحدت نیز می پردازیم.

«وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت» از آموزه های پرتاثیر در بیان مقاصد حکمت متعالیه به ویژه توحید وجود است. حکمای متعالی، به سان عرفای محقق، بر این مهم تاکید کرده اند. در ادبیات فلسفی و عرفانی، تبیین جهان بینی یگانه انگار از تفنن تعبیر برخوردار است، تا ابعاد مسیله به وضوح گراید. وحدت شخصی وجود به همان اندازه که برای پافشاری بر وحدت بر توجیه و تبیین و استدلال اصرار دارد، برای تبیین کثرات نیز توجیه مستدل ارایه می دهد. هر یک از این توجیه ها با عناوین اختصاری یا قواعد راهبردی و زیربنایی در حکمت الهی نورافشان است. آموزه حقیقت و رقیقت، ظاهر و مظهر، و «بسیط الحقیقه کل الاشیاء ولیس بشیء منها» در این راستا با تبیین متناسب در حکمت متعالیه فروغ گستر است. بر این ثروت، آموزه «وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت» را باید افزود که در حکمت متعالیه با ادبیات ویژه جایگاه خود را نشان می دهد و مخاطب را تا وحدت شخصی وجود راهنمایی و همراهی می کند. برخی تازه واردان این آموزه را در دیدگاه آقاعلی مدرس، با برش و سایش عبارات و به قیمت تحریف و اتهام، مقصور به بیان تشکیک در مراتب و منافی و معارض با توحید شخصی وجود پنداشته اند. بررسی ادعاهای مطرح شده برخی مقالات درباره این آموزه و تبیین آن در بیانات صریح آقاعلی مدرس و حکمت متعالیه راه را به درک استوار الهیات متعالی هموار خواهد کرد.

در تاریخ تفکر اسلامی اختلاف در تعابیر معتقدان به وحدت وجود، تفسیرهای متفاوتی را به وجود آورده و ادعاهایی از جانب برخی از ایشان، مبنی بر بدیع بودن نظریاتشان، طرح شده است. از آن جمله عارف جنجال برانگیز اندلسی، ابن سبعین، نظریه وحدت مطلقه وجود خود را دارای تفاوت های بنیادین در این باب می داند. مقاله حاضر به بررسی این ادعا می پردازد و در پایان به این نتیجه می رسد که چنین ادعایی درست نیست و نظریه او همان بالا رفتن از پلکان نردبان وحدت وجود و تداوم سنت عارفان مسلمان در این باب است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

محمود سامی البارودی یکی از پیشروان نهضت جدید در شعر عربی است. او از جمله کسانی است که شعر کلاسیک را احیا کرد و به آن قوت و حیات تازه بخشید و وظیفه شعر را در برابر زمان و جامعه به خوبی فهمید. از این رو باب موضوعات اجتماعی از جمله عدالت، مساوات و شوری را در شعر گشود، و در این ابتکار راهگشای شاعرانی چون حافظ ابراهیم و احمد شوق و دیگران گردید. زندگی و اشعار بارودی نشانگر حسن ایمان و اخلاص اوست. در اندیشه او نهضت واقعی در ابعاد گوناگون آن به ویژه در ادبیات تنها در سایه دین امکان پذیر است. لذا در دیوانش کمتر قصیده ای است که در آن اشارات مختلفی به دین و مفاهیم آن نباشد. او معلم قرآن بود و آنچه را که از این کتاب مقدس آموخته بود در اشعارش به خوبی به تصویر کشیده است. خصوصا در آنجا که به اقتضای حال به ستایش از خداوند و یا بیان صفات او پرداخته است.

یکی از مهم ترین مسایلی که طرز تفکر حکما و متکلمان را با دگرگونی بنیادی روبرو ساخته، مساله اصالت وجود است که در حکمت متعالیه نیز با براهین محکم اثبات شده است.این نوشتار به بررسی اثبات ارتباط اصالت وجود و وحدت وجود می پردازد؛ چرا که اصالت وجود و وحدت وجود ملازم یکدیگرند.پرسش اساسی این است که با اثبات تلازم آنها، آیا توحید واجب الوجود اثبات می شود یا خیر؟ در پاسخ باید گفت یکی از راه های اثبات توحید حق تعالی، اثبات وحدت وجود و اصالت وجود است که در واقع اثبات وحدت همه هستی خواهد بود.

چکیده فارسی:توحید ذاتی دارای دو شعبه است: الف) بساطت و نفی جزء (احدیت)؛ ب) نفی شریک (واحدیت). برداشت غالب متکلمین و فلاسفه پیش از شیخ اشراق و صدرالمتالهین از واحدیت خداوند، وحدت عددی بوده و دست کم به حقیقت وحدت حقه واجبیه واجب الوجود تصریح نکرده اند. مطابق آیات، روایات و براهین عقلی، وحدت خداوند از سنخ وحدت عددی نیست؛ زیرا وحدت عددی چند ویژگی دارد: 1. امکان فرض تکثر؛ 2. امکان وقوع تکثر؛ 3..محدودیت وجودی و ماهیت داری؛ 4. انتفاء معیت با همه اشیا و انتفاء احاطه قیومی به همه اشیا؛ 5. فقدان کمالات همه اشیا؛ 6. اتصاف پذیری به قلت. بنابراین چون این ویژگی ها در ذات الهی موجود نیستند، وحدت خداوند وحدت عددی نیست.وحدت حقه واجبیه و نفی وحدت عددی از واجب الوجود با تمسک به دو برهان «بسیط الحقیقه کل الاشیاء» که توسط صدرالمتالهین و برهان «صرف الشیئ لایتثنی و لایتکرر» که توسط شیخ اشراق پی افکنده شده، قابل اثبات است.   چکیده عربی:التوحید الذاتی له فرعان الف) البساطة ونفی الجزئیة (الأحدیة)، ب) نفی الشریک (الواحدیة). ما فهمه أغلب المتکلمین والفلاسفة قبل شیخ الإشراق وصدرالمتألهین من واحدیة اللٰه هو الوحدة العددیة وعلی الأقل لم یصرحوا بالوحدة الحقة الواجبیة لواجب الوجود. وطبقا للآیات والروایات والبراهین العقلیة فوحدة اللٰه تعالی لیست من سنخ الوحدة العددیة، لأن الوحدة العددیة لها عدة خصائص: 1 - إمکان فرض الکثرة 2 - إمکان وقوع الکثرة 3 - المحدودیة الوجودیة والاقتران بالماهیة 4 - انتفاء المعیة مع کل الأشیاء وانتفاء الإحاطة القیومیة بکل الأشیاء 5 - فقدان کمالات کل الأشیاء 6 - الإتصاف بالقلة. ولأن هذه الخصائص لیست موجودة فی الذات الإلهیة فوحدتها لیست وحدة عددیة.ویمکن إثبات الوحدة الحقة الواجبیة ونفی الوحدة العددیة عن واجب الوجود بالتمسک ببرهانین «بسیط الحقیقة کل الأشیاء» لصدرالمتألهین وبرهان «صرف الشیء لایتثنی ولایتکرر» لشیخ الإشراق.

دستیابی به معرفت یقینی و رهایی از شک و تردید در مسایل حیاتی و اعتقادی که با عرصه های مختلف زندگی و سرنوشت ابدی انسان پیوند دارد و تامین کننده هدف آفرینش اوست، از ضرورت های بی بدیل و آرمان ها و ایده ال های همگان است. عصمت فکری و عملی پیامبران و امامان علیهم السلام که در فرهنگ شیعه بر آن تکیه شده، از جمله راهکارهای این معرفت یقینی است که بدون آن، امنیت فکری و قرار و آرامش روحی روانی میسر نخواهد شد و همواره احتمال خلاف و خطاهای عمدی و سهوی، روح و فکر انسان را می آزارد. به همین دلیل باور و پذیرش عصمت، می تواند تکیه گاه مطمئن وحدت و یکدلی فرقه های مختلف اسلامی باشد.عصمت، یعنی هدایت و مدیریت جامعه دست کم طی دوازده نسل پس از رحلت پیامبر(ص) توسط کسانی که از خطا و اشتباه مصون و محفوظ اند و مصونیت گفتار و رفتار آنان را خداوند تضمین نموده است و مسلمانان بی هیچ دغدغه خاطری می توانند و باید سرنوشت دین و دنیای خود را بدانان بسپارند. اگر این طرح الهی پذیرفته و عملی می شد بسیاری از شک و تردیدها و اختلاف ها و منازعات و ضایعات میان فرقه های اسلامی مجال ماندگاری و چه بسار بروز ظهور نمی یافت. اما دریغ و درد که این طرح وارده تشریعی خداوند، چنان که باید تحقق نیافت و پیامدها و خسارت های این تخلف، نه تنها دامنگیر مسلمانان بلکه تمام بشریت گشت.بدون عصمت، وحدت فرقه های اسلامی هر چند به حکم عقل و نقل واجب و لازم است، اما در حد ضرورت های ثانوی مطرح بوده و هست و «الضرورات تتقدر بقدرها». به نظر می رسد تفکر عدالت تمام صحابه پیامبر(ص) که نزد اهل سنت پذیرفته شده است و عدالت را هم در این مورد به گونه ای مطرح می کنند که با عصمت آنان تفاوت قابل ذکری ندارد، تا حدودی ناشی از همین نیاز معرفتی است و چنین خاستگاهی دارد.از این زاویه و با توجه به شرایط کنونی و قطب بندی های فرهنگی و سیاسی حاکم، به ویژه پتانسیل های انسانی و فکری جهان اسلام بازکاوی عقلی و نقلی ادله عصمت در فضایی آرام و علمی و منطقی و به دور از تنش، تعصب و عوام زدگی در کسب معرفت یقینی و تامین نیازهای تربیتی دارای ضرورت و کارایی فراوان است.